Phát triển bền vững: học từ số liệu thật

Môn Phát triển bền vững có một vấn đề: nó nghe như bài giảng đạo đức. Sinh viên vào lớp với tâm thế "môn phụ", ngồi nghe về trách nhiệm với hành tinh, rồi về nhà không mở lại. Đến lúc thi mới phát hiện đề hỏi tính toán phát thải.

Mình từng chấm bài cho mấy lớp học phần này. Có em thuộc làu 17 mục tiêu SDG nhưng không đọc nổi một bảng kiểm kê khí nhà kính. Cũng có em ngược lại — làm được bài tập carbon nhưng không biết đường cơ sở là gì. Cả hai đều thiếu.

Nếu bạn đang tìm cách học môn này cho đúng, thì thứ tự học quan trọng hơn số giờ ngồi. Dưới đây là cách mình thấy hiệu quả nhất.

Ba cách học sai phổ biến

Cách sai thứ nhất: học SDG như một danh sách. Mười bảy mục tiêu, 169 chỉ tiêu, nghe rất dễ nhớ nếu chia nhóm. Nhưng đề thi ít khi hỏi "mục tiêu số 12 là gì". Đề thường đưa một tình huống doanh nghiệp rồi hỏi doanh nghiệp đó đang chạm vào mục tiêu nào, vì sao, đo bằng chỉ số gì. Học thuộc danh sách không trả lời được câu đó.

Cách sai thứ hai: coi đây là môn lý thuyết thuần. Sai. Phát triển bền vững có lõi định lượng: phát thải, cường độ năng lượng, cường độ nước, tỷ lệ tái chế, chi phí trên tấn CO2 giảm được. Bỏ phần tính đi là bỏ luôn phần có điểm.

Cách sai thứ ba: học riêng lẻ ESG không gắn với báo cáo tài chính. Trên thực tế, phần E, S, G đều phải chui vào báo cáo thường niên. Không đọc được báo cáo thì không đọc được ESG.

Học phát thải trước, học chính sách sau

Thứ tự mình hay khuyên: bắt đầu từ phát thải, cụ thể là ba phạm vi.

Phạm vi 1 là khí nhà kính phát sinh trực tiếp từ hoạt động của chính doanh nghiệp — đốt dầu trong lò hơi, xe tải của công ty, rò rỉ môi chất lạnh. Phạm vi 2 là gián tiếp từ năng lượng mua vào — điện lưới, hơi nước mua. Phạm vi 3 là gián tiếp trong chuỗi giá trị — nguyên vật liệu mua, vận chuyển thuê, hàng bán ra và cách người mua dùng hàng.

Sự phân biệt này không phải để nhớ tên. Nó quyết định bạn có trách nhiệm tới đâu. Một công ty may đốt điện và dầu ở phạm vi 1, 2 rất nhỏ, nhưng phạm vi 3 — vải sợi, hóa chất nhuộm, vận tải — lại lớn gấp nhiều lần. Kiểm kê phạm vi 3 khó hơn nhiều vì dữ liệu nằm ở nhà cung cấp, mà nhiều nhà cung cấp không có số.

Nắm được chỗ này rồi mới quay sang chính sách: Nghị định, lộ trình giảm phát thải, thị trường carbon, thuế carbon biên giới của EU. Chính sách đọc sau sẽ dễ thở hơn nhiều vì bạn đã có cái để gắn vào.

Một ví dụ để thấy phần khó nằm ở đâu

Giả sử một nhà máy sản xuất 6.000 sản phẩm trong một lô. Điện tiêu thụ 48.000 kWh, hệ số phát thải lưới điện lấy 0,6761 kgCO2e/kWh.

Điện = 48.000 × 0,6761 = 32.452 kgCO2e ≈ 32,45 tấn, chia cho 6.000 sản phẩm ra khoảng 5,41 kgCO2e mỗi sản phẩm.

Con số đó nghe gọn. Nhưng đây mới là phạm vi 2. Thêm khí tự nhiên đốt trong lò (phạm vi 1), chở hàng bằng xe thuê (phạm vi 3), cộng nguyên vật liệu vào nữa thì tổng có thể gấp ba hoặc gấp bốn lần. Và chính vì vậy mà cùng một sản phẩm, hai công ty báo hai con số khác nhau, không phải vì ai nói dối, mà vì biên hệ thống khác nhau.

Câu hỏi thi hay gặp nhất, và cũng hay làm sinh viên mất điểm nhất, là: "Nêu biên hệ thống đã chọn." Bạn không nêu, giám khảo không chấm được.

Vòng đời sản phẩm: biết dừng trước khi lan quá xa

Bốn bước cơ bản của đánh giá vòng đời: xác định mục tiêu, kiểm kê đầu vào đầu ra, đánh giá tác động, giải thích kết quả. Khâu hay bị coi nhẹ là bước một. Phạm vi đặt sai thì cả bài toán thành vô nghĩa, dù số cộng đúng.

Một lỗi nữa là gánh nặng dịch chuyển. Ví dụ bạn đổi vật liệu sang loại nhẹ hơn để giảm khí thải khi dùng, nhưng khâu sản xuất vật liệu mới đó lại ngốn năng lượng hơn. Giảm được ở sử dụng, tăng ở chỗ khác. Đây là hiện tượng diễn ra liên tục, và giảng viên nào cũng thích hỏi.

Phần xã hội và quản trị: đừng học hai chữ, hãy học chỉ số

Phần S dễ bị học vẹt vì nghe nhân văn. Cách học chắc hơn: gắn mỗi nội dung với một chỉ số đo được.

Phần G gọn hơn: cơ cấu hội đồng quản trị, tính độc lập của thành viên độc lập, quyền của cổ đông thiểu số, chống tham nhũng, xung đột lợi ích. Ở Việt Nam phần này gắn khá trực tiếp với Luật Doanh nghiệp và các quy định công bố thông tin.

Bộ khung báo cáo: đọc được là hiểu được

Ba chuẩn phổ biến: GRI cho tác động ra ngoài, SASB cho tác động tới tài chính, IFRS S1 và S2 cho tác động tài chính gắn với khí hậu. Ở Việt Nam hiện khá nhiều doanh nghiệp dùng GRI cộng thêm phần S2 vì yêu cầu từ thị trường xuất khẩu.

Nếu có thời gian, hãy đọc một báo cáo thật. Chọn một doanh nghiệp niêm yết, mở phần phát triển bền vững trong báo cáo thường niên và trả lời ba câu: họ chọn biên hệ thống nào, dữ liệu phạm vi 3 lấy từ đâu, có kiểm toán bên ngoài không. Trả lời được ba câu đó là bạn đã học xong phần khó nhất của môn.

Mình từng thấy một báo cáo ghi "giảm 12% nước sử dụng" mà không nói đơn vị sản phẩm. Sản lượng cùng năm giảm 15%. Nghĩa là cường độ nước thực tế còn tăng. Kiểu báo cáo đó đầy rẫy, và biết đọc để bắt được nó chính là thứ phân biệt người học hiểu và người học vẹt.

Học để thi, khác học để làm

Nếu mục tiêu là qua môn, ba việc này là đủ điểm khá: nắm ba phạm vi và ví dụ cho từng phạm vi; biết bốn bước vòng đời và một trường hợp gánh nặng dịch chuyển; viết được một đoạn ngắn về ba trụ cột E, S, G với chỉ số cụ thể.

Nếu mục tiêu là làm được việc, bạn cần thêm: đọc được bảng kiểm kê khí nhà kính; biết hệ số phát thải lấy từ đâu và cập nhật thế nào; hiểu thị trường carbon vận hành ra sao; và biết rằng dữ liệu phạm vi 3 sẽ đau đầu nhất, vì nó phụ thuộc người khác.

Nói thẳng hai hạn chế của chính môn này. Thứ nhất, dữ liệu ở Việt Nam còn phân tán, cùng một chỉ tiêu hai bộ dữ liệu có thể lệch nhau, nên đáp án bài tập phải nói rõ nguồn. Thứ hai, chuẩn báo cáo đang thay đổi khá nhanh — IFRS S1, S2 mới áp, nhiều doanh nghiệp chưa biết áp thế nào, nên tài liệu cũ có thể đã lạc hậu. Học môn này thì học cách tra cứu còn quan trọng hơn học thuộc.

Cách luyện mỗi ngày, khoảng 20 phút

Không cần ngồi ba tiếng. Lấy một sản phẩm bất kỳ trong nhà — hộp sữa, đôi giày, chiếc quạt — và tự ước lượng phần nào thuộc phạm vi 1, 2, 3. Chỉ cần bạn nghĩ đúng ranh giới là đủ. Tuần sau quay lại sản phẩm đó, thử gán một con số thô rồi tự chất vấn con số của mình. Hai mươi phút mỗi ngày trong hai tuần hiệu quả hơn đọc một cuốn dày trong hai buổi.

Với phần tính, hãy lập một bảng nhỏ trong Excel: cột hoạt động, cột hệ số, cột đơn vị, cột kết quả. Ghi rõ nguồn ở cột cuối. Đây cũng chính là cách một bảng kiểm kê khí nhà kính thật được làm, chỉ khác số dòng.

Nếu bạn cần một tài liệu ôn tập có sẵn

Bộ đề cương môn Phát triển bền vững bên mình dài 299 trang, song ngữ Việt – Anh, viết theo đúng lối này: đi từ khái niệm và lý thuyết, qua 17 mục tiêu SDG, tăng trưởng và hạ tầng, tài nguyên và khí hậu, năng lượng, giáo dục và y tế, bình đẳng xã hội, chính sách và ESG. Toàn bộ phần lý thuyết được gắn vào một doanh nghiệp duy nhất, đi từ khâu kiểm kê phát thải cho tới báo cáo bền vững cuối năm.

Giá 179.000đ. Xem trước 5 trang đầu miễn phí tại https://globalmarket.vin/product/de-cuong-phat-trien-ben-vung để tự đánh giá trước khi mua.

Thanh toán: chuyển khoản trong nước (bạn cần chuyển khoản ngân hàng nội địa là mua được ngay, không cần thẻ quốc tế). Nhận file sau 24 giờ. Sau khi thanh toán, bạn gửi xác nhận và bên mình đối chiếu — nếu có gì chưa rõ, nhắn lại là được.

Một lưu ý cho trung thực: đề cương này là tài liệu ôn tập có hệ thống, không phải bộ đề thi. Nó giúp bạn hiểu và nhớ, còn đỗ hay không vẫn do phần bạn tự làm bài.