Kinh tế học vĩ mô: nắm GDP trước khi học IS–LM

Sinh viên năm hai thường sụp ở đúng một chỗ: nhảy vào IS–LM khi chưa hiểu GDP được đo kiểu gì. Mình từng ngồi cà phê với một nhóm như vậy. Ba bạn, cùng học một lớp, cùng đọc một giáo trình. Bạn thứ nhất làm được bài tập cân bằng thị trường hàng hóa. Hai bạn còn lại thì không, dù chép đủ công thức. Khác nhau chỉ một thứ: bạn thứ nhất biết chính xác cái "Y" trong phương trình là gì và nó từ đâu ra.

Vĩ mô không khó vì nhiều công thức. Nó khó vì các mảng dữ liệu nối vào nhau bằng những đường vẽ ở chương sau. Đi sai thứ tự là bị lạc.

Bắt đầu từ con số, không phải từ đường cong

Ai cũng có cảm giác đã hiểu GDP vì bản tin tối nào cũng nói. Nhưng thử hỏi: khi một công ty Việt Nam mua máy móc của Nhật, khoản đó nằm ở đâu trong GDP Việt Nam? Khi người Việt đi du lịch Thái Lan tiêu 20 triệu, khoản đó đi đâu? Phần lớn sinh viên trả lời sai. Không phải vì kém, mà vì chưa lần nào tự tay lắp một con số vào bảng.

Ba cách tính GDP cho ra cùng một kết quả, và đó là điểm nhiều người bỏ qua:

Nếu mới bắt đầu, hãy chọn cách chi tiêu và tự tay bóc một con số thật. Lấy GDP Việt Nam một năm, tìm bảng của Tổng cục Thống kê, dựng lại chỉ tiêu đó. Việc này mất một buổi, nhưng sau đó mọi khái niệm như "tổng cầu", "chi tiêu chính phủ", "xuất khẩu ròng" sẽ có chỗ đứng trong đầu, không còn là chữ suông.

Và đây là chỗ hạn chế cần nói thẳng: GDP bỏ qua rất nhiều. Nó không tính lao động nhà, không đo chất lượng không khí, không phân biệt một nghìn tỷ dựng cầu hay một nghìn tỷ đào rồi lấp. Đề cương có phần nói rõ điểm này, kèm ví dụ về nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhưng môi trường xuống cấp. Học xong bạn vẫn phải nhớ giới hạn đó, vì đề thi tự luận rất hay hỏi.

Lạm phát và thất nghiệp: hai khái niệm hay bị học tách rời

Giáo trình thường dạy lạm phát ở chương đo lường và thất nghiệp ở chương sau, cách nhau vài tuần. Cách dạy này gây hiểu sai. Thực tế hai cái này dính vào nhau qua một đường gọi là Phillips, và đề thi giữa kỳ gần như năm nào cũng có một câu nối chúng.

Hãy tự làm một phép tính nhỏ. Giả sử tỷ lệ lạm phát một năm là 3,5% và tiền lương danh nghĩa của bạn tăng 5%. Lương thực của bạn tăng bao nhiêu?

Bài toán đúng không phải 5% trừ 3,5%. Công thức gần đúng là (1,05 ÷ 1,035) − 1, ra khoảng 1,45%. Cách tính chính xác hơn nữa dùng chỉ số Fisher. Sai chỗ này không phải lỗi nhỏ: nó cho ra một kết luận trái ngược về việc bạn giàu lên hay không.

Còn về thất nghiệp, hãy phân biệt rõ bốn loại trước khi đọc báo cáo. Tạm thời, cơ cấu, chu kỳ, và thất nghiệp tự nhiên. Một người chuyển từ may mặc sang điện tử rồi hai tháng chưa xin được việc là thất nghiệp cơ cấu, không phải chu kỳ, và cách chữa hai loại khác hẳn nhau. Chính sách tài khóa kích cầu không giúp gì cho người đó cả.

Các mô hình: dùng đúng việc, đừng học như công thức nấu ăn

IS–LM, AD–AS, Mundell–Fleming. Ba mô hình này chiếm phần lớn nỗi sợ của sinh viên vĩ mô, và phần lớn nỗi sợ đó đến từ việc học chúng như nhau.

Thực ra mỗi mô hình trả lời một câu hỏi khác nhau:

• IS–LM trả lời: khi lãi suất thay đổi, sản lượng và thu nhập cân bằng nằm ở đâu? Dùng cho nền kinh tế đóng hoặc mở với tỷ giá cố định.
• AD–AS trả lời: khi chi phí đầu vào thay đổi, giá và sản lượng cùng biến động thế nào? Đây là mô hình bạn cần cho cú sốc dầu mỏ, cho gián đoạn chuỗi cung ứng.
• Mundell–Fleming trả lời: chính sách nào còn hiệu lực khi vốn chạy tự do và tỷ giá thả nổi? Đây mới là câu hỏi thời sự của một nền kinh tế mở.

Học mô hình mà không biết nó trả lời câu nào thì chỉ tổ nhớ hình vẽ. Cách kiểm tra bản thân: gấp sách, tự viết ra một câu trả lời cho mỗi mô hình trong mười giây. Không viết được nghĩa là chưa hiểu.

Một ví dụ thật để thấy chuyện này quan trọng. Năm 2022, Ngân hàng Nhà nước một mặt phải giữ tỷ giá khi USD lên căng, một mặt phải lo lạm phát trong nước. Hai mục tiêu đánh nhau. Khung IS–LM ở đây không cho bạn đáp án chính trị, nhưng nó cho bạn thấy cái đánh đổi: muốn giữ tỷ giá thì phải bán dự trữ hoặc nâng lãi suất, và mỗi cách đều có giá.

Tỷ giá, cung tiền, và những chỗ giáo trình nói chưa đủ

Có một khoảng trống trong nhiều giáo trình dịch: chúng dạy cơ chế truyền dẫn chính sách tiền tệ ở một nền kinh tế có thị trường tài chính dày, còn Việt Nam thì kênh tín dụng ngân hàng đóng vai trò lớn hơn nhiều. Nếu chỉ học theo sách rồi về áp vào báo cáo Việt Nam, kết luận sẽ lệch.

Bạn có thể tự vá khoảng trống này. Một bài tập đơn giản: lấy số liệu cung tiền M2 của Việt Nam trong ba năm, vẽ cùng lãi suất điều hành và lạm phát. Ba đường, một biểu đồ. Xem độ trễ giữa chúng. Chỉ một buổi là thấy được độ trễ thật của Việt Nam khác sách phương Tây ở chỗ nào.

Đề cương đi theo hướng này: có số liệu Việt Nam cập nhật bên cạnh lý thuyết chuẩn, để bạn không phải tự ghép hai nguồn lại. Nhưng vẫn cần nhắc: số liệu vĩ mô Việt Nam được điều chỉnh và hạch toán lại nhiều lần, nên con số trong một bản in chỉ đúng một thời điểm.

Một lộ trình học ba tuần

Nếu bạn còn ba tuần trước thi, thứ tự này hiệu quả hơn là đọc tuần tự từ trang một.

Tuần đầu, chỉ làm số liệu. Bốn buổi, mỗi buổi hai tiếng. Buổi một: ba cách tính GDP, tự bóc một con số. Buổi hai: CPI, lạm phát, lãi suất danh nghĩa và thực. Buổi ba: bốn loại thất nghiệp, phân loại một bản tin thật. Buổi bốn: cán cân thanh toán, đọc một báo cáo của Ngân hàng Nhà nước. Chưa mở phần mô hình.

Tuần thứ hai, mô hình. IS–LM một buổi, AD–AS một buổi, Mundell–Fleming một buổi, còn một buổi làm đề. Điểm mấu chốt: với mỗi mô hình, viết ra một trang giấy gồm câu hỏi nó trả lời, hai biến trục, một cú sốc mẫu và dịch chuyển của đường.

Tuần thứ ba, đề thi. Làm ba đề mẫu bấm giờ. Chấm theo hướng dẫn chấm tương ứng, đừng tự chấm theo cảm giác. Phần tự luận vĩ mô mất điểm nhiều nhất ở chỗ thiếu số liệu dẫn chứng, chứ hiếm khi ở chỗ sai mô hình.

Nghe có vẻ nhiều, nhưng ba tuần với lộ trình này đủ để đi từ mất gốc đến làm được đề. Cái mình muốn nói không phải là học nhanh, mà là học đúng thứ tự. Sinh viên thường mất hai tuần đầu để lạc trong mô hình, rồi hai tuần cuối cuống cuồng nhớ lại số liệu cơ bản. Đảo lại thì hiệu quả gấp mấy lần.

Những chỗ hay mất điểm mà ít ai chỉ

Sau khi chấm thử một vài đề, mình thấy lỗi lặp lại có quy luật:

• Nhầm giữa "tăng" và "tăng với tốc độ chậm hơn". Lạm phát giảm vẫn là giá tăng. Đề trắc nghiệm thích cái bẫy này.
• Quên rằng GDP thực và GDP danh nghĩa khác nhau ở khâu nào. Chỉ số điều chỉnh GDP không phải CPI, và đề hỏi cả hai.
• Viết phương trình đường IS mà không nói rõ đơn vị của Y và r. Đơn vị sai thì toàn bộ bài tự luận sai theo dù lập luận đúng.
• Dẫn số liệu không ghi năm. "GDP Việt Nam khoảng 400 tỷ USD" mà không nói năm nào thì không ai chấm điểm.

Chú ý mấy điểm trên có thể cứu bạn một bậc điểm, nhất là phần tự luận.

Mua và dùng thế nào

Đề cương ôn tập Kinh tế học vĩ mô là bản song ngữ Việt–Anh, 292 trang, gồm phần lý thuyết có ví dụ giải sẵn, dàn ý tự luận và đáp án trắc nghiệm. Có 5 trang xem trước ngay trên trang sản phẩm để bạn thấy trước cách trình bày và mức chi tiết — nên xem qua để chắc là hợp nhịp học của mình.

Giá niêm yết 179.000 đồng (hoặc 7,2 USD). Thanh toán bằng chuyển khoản trong nước, sau đó nhận file trong vòng 24 giờ.

Xem và đặt tại đây: https://globalmarket.vin/product/de-cuong-kinh-te-hoc-vi-mo-macro

Còn một điều nên nói thật: tài liệu này không thay được việc bạn tự làm bài tập. Nó gom sẵn số liệu Việt Nam, sắp lại thứ tự và giải mẫu để bạn tiết kiệm thời gian tra cứu, chứ không đọc hộ bạn cái bảng cân đối. Ai định chỉ đọc qua rồi đi thi thì nên biết trước điều đó.

Còn nếu bạn đang ở tuần thứ hai đọc IS–LM mà thấy lạc, quay lại phần GDP. Hiếm khi là lỗi ở mô hình.