Chủ nghĩa xã hội khoa học: học theo chương, đừng học tủ

Môn này có một đặc điểm làm sinh viên lầm: đọc vào thấy chữ nào cũng quen. Giai cấp công nhân, thời kỳ quá độ, dân chủ xã hội chủ nghĩa — nghe là hiểu đại khái. Đến lúc viết ra giấy thì tắc. Vì "hiểu đại khái" và "nêu được bốn đặc trưng bản chất theo đúng thứ tự" là hai năng lực khác nhau hẳn.

Năm nào cũng có bạn vào phòng thi với một tập 20 trang tóm tắt tải trên mạng, học thuộc được chừng 60%, rồi gặp đề hỏi "phân tích nội dung liên minh giai cấp, tầng lớp ở Việt Nam trên ba phương diện" và ngồi nhìn tờ giấy. Ba phương diện đó — kinh tế, chính trị, văn hóa xã hội — nằm ở chương 5, thường bị tóm tắt gộp thành một gạch đầu dòng duy nhất.

Bài này nói về cách chia việc ôn cho đúng, dựa trên kết cấu thật của môn.

Môn này gồm những gì

Chương trình chuẩn cho sinh viên không chuyên lý luận chính trị gồm bảy chương. Nhìn qua tưởng rời rạc, thực ra là một mạch: ai làm cách mạng → xây xã hội gì → tổ chức quyền lực thế nào → các lực lượng xã hội liên kết ra sao → xử lý dân tộc, tôn giáo → tới tế bào nhỏ nhất là gia đình.

Chương 2 và chương 3 gần như luôn có mặt trong đề tự luận. Nếu phải cắt bớt vì hết thời gian, cắt chương 7 — không phải cắt hai chương kia.

Chương 1: đừng xem nhẹ phần nhập môn

Nhiều bạn lật qua chương 1 trong mười phút vì thấy toàn khái niệm. Rồi mất điểm trắc nghiệm ở đúng chỗ đó.

Chương 1 là chương dày số liệu nhất. Phải phân biệt được nghĩa rộng và nghĩa hẹp của khái niệm chủ nghĩa xã hội khoa học — môn học dùng nghĩa hẹp, tức là một trong ba bộ phận hợp thành chủ nghĩa Mác – Lênin, đứng cạnh triết học và kinh tế chính trị. Câu này ra trắc nghiệm thường xuyên, và đáp án nhiễu luôn là nghĩa rộng.

Ba nhóm tiền đề phải nhớ tách bạch:

Tiền đề kinh tế – xã hội: đại công nghiệp phát triển, mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản bộc lộ, phong trào công nhân nổ ra. Ba cuộc được nhắc tên là công nhân dệt Lyon ở Pháp, phong trào Hiến chương ở Anh, công nhân dệt Silesia ở Đức.

Tiền đề khoa học tự nhiên: học thuyết tế bào, định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng, học thuyết tiến hóa. Ba phát minh này không trực tiếp nói về xã hội, nhưng chúng thay đổi cách con người nhìn thế giới — từ tĩnh sang vận động, phát triển. Đây là chỗ hay bị hỏi "vì sao ba phát minh khoa học tự nhiên lại là tiền đề cho một học thuyết xã hội".

Tiền đề tư tưởng lý luận: triết học cổ điển Đức, kinh tế chính trị cổ điển Anh, chủ nghĩa xã hội không tưởng – phê phán Pháp. Ba cái tên này gắn với ba quốc gia, đừng đảo.

Mốc năm cần nhớ chắc: 1848 — Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản, văn kiện đánh dấu sự ra đời của chủ nghĩa xã hội khoa học. Mốc này gần như chắc chắn xuất hiện trong đề.

Và ba phát kiến vĩ đại của Mác – Ăngghen: chủ nghĩa duy vật lịch sử, học thuyết giá trị thặng dư, học thuyết về sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân. Thiếu một là mất điểm.

Chương 2 và 3: hai chương quyết định điểm tự luận

Đây là phần nên dành nhiều thời gian nhất.

Giai cấp công nhân: hai tiêu chí, đừng thuộc một

Định nghĩa giai cấp công nhân dựa trên hai phương diện: kinh tế – xã hội (là người lao động trực tiếp hay gián tiếp vận hành công cụ sản xuất có tính chất công nghiệp) và chính trị – xã hội (trong quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, là người không có tư liệu sản xuất, phải bán sức lao động).

Sinh viên thường chỉ thuộc phương diện thứ hai, nên khi đề hỏi "công nhân trong doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam có phải giai cấp công nhân không" thì trả lời sai. Có — vì tiêu chí kinh tế – xã hội vẫn thỏa, còn quan hệ bị bóc lột là đặc điểm trong phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, không phải điều kiện định nghĩa phổ quát.

Nội dung sứ mệnh lịch sử chia ba mặt: kinh tế, chính trị – xã hội, văn hóa – tư tưởng. Viết tự luận mà chỉ nói mặt chính trị (giành chính quyền) là viết thiếu hai phần ba.

Rồi tách rõ điều kiện khách quan (địa vị kinh tế, đặc điểm chính trị – xã hội của giai cấp công nhân) với nhân tố chủ quan (sự phát triển về số lượng và chất lượng, Đảng Cộng sản, liên minh giai cấp). Đề hay hỏi riêng từng phần, không hỏi gộp.

Phần liên hệ Việt Nam: đặc điểm riêng của giai cấp công nhân Việt Nam gắn với lịch sử ra đời trước khi có giai cấp tư sản dân tộc phát triển, gắn bó với nông dân, ra đời trong phong trào yêu nước. Phần này cho điểm cao vì ít người nhớ.

Thời kỳ quá độ: chỗ tắc nhiều nhất

Khái niệm "chủ nghĩa xã hội" có bốn nghĩa khác nhau — là phong trào thực tiễn, là trào lưu tư tưởng, là khoa học, là chế độ xã hội hiện thực. Đề trắc nghiệm hay hỏi "trong câu sau, khái niệm chủ nghĩa xã hội được dùng theo nghĩa nào".

Hai loại quá độ: quá độ trực tiếp từ chủ nghĩa tư bản phát triển lên chủ nghĩa xã hội, và quá độ gián tiếp từ các nước tiền tư bản hoặc tư bản chưa phát triển. Việt Nam thuộc loại thứ hai, quá độ bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa — nhưng "bỏ qua chế độ" chứ không bỏ qua thành tựu, đặc biệt là lực lượng sản xuất và khoa học công nghệ. Phân biệt này quan trọng, viết sai là lệch bản chất.

Tám đặc trưng của xã hội xã hội chủ nghĩa mà nhân dân Việt Nam xây dựng, theo Cương lĩnh năm 2011, cần học thuộc. Không có cách nào khác ngoài học thuộc, nhưng học theo nhóm thì nhẹ hơn: nhóm về kinh tế, nhóm về con người và xã hội, nhóm về quan hệ dân tộc và quốc tế.

Chương 4 đến 7: phần còn lại

Chương 4 dễ hơn tưởng nếu nắm được cặp quan hệ: dân chủ xã hội chủ nghĩa là bản chất, nhà nước xã hội chủ nghĩa là công cụ thực hiện. Nhà nước là thiết chế trung tâm nhưng không phải thiết chế duy nhất. Chức năng nhà nước chia theo nhiều cách — theo phạm vi (đối nội, đối ngoại), theo lĩnh vực (chính trị, kinh tế, văn hóa xã hội), theo tính chất (giai cấp, xã hội). Đề hay hỏi một cách cụ thể, nên phải biết cả ba.

Đặc điểm nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là phần liên hệ, hay đi kèm câu hỏi về Hiến pháp.

Chương 5 là chương bị bỏ sót nhiều nhất. Cơ cấu xã hội – giai cấp là một loại cơ cấu xã hội, giữ vị trí quyết định so với các loại khác. Liên minh giai cấp công nhân – nông dân – tầng lớp trí thức có ba nội dung: kinh tế (nội dung cơ bản, quyết định nhất), chính trị, văn hóa xã hội. Ba phương diện này chính là chỗ đề hỏi thẳng, và cũng là chỗ tóm tắt trên mạng gộp lại thành một dòng.

Chương 6 nhiều chi tiết. Hai xu hướng khách quan trong sự phát triển quan hệ dân tộc theo Lênin — xu hướng tách ra thành quốc gia độc lập, và xu hướng liên hiệp lại — phải nêu được cả hai. Cương lĩnh dân tộc của Lênin gồm ba nội dung: các dân tộc hoàn toàn bình đẳng, các dân tộc được quyền tự quyết, liên hiệp công nhân tất cả các dân tộc. Năm nguyên tắc giải quyết vấn đề tôn giáo trong thời kỳ quá độ cũng là phần hay ra trắc nghiệm.

Đặc trưng dân tộc Việt Nam: 54 dân tộc, cư trú xen kẽ, chênh lệch trình độ phát triển, có truyền thống đoàn kết. Con số 54 thì ai cũng biết, nhưng "cư trú xen kẽ" là đặc trưng hay bị quên khi liệt kê.

Chương 7 nhẹ nhất, và nếu đề ra thì nên nhận. Bốn chức năng cơ bản của gia đình: tái sản xuất ra con người, nuôi dưỡng và giáo dục, kinh tế và tổ chức tiêu dùng, thỏa mãn nhu cầu tâm sinh lý và tình cảm. Cơ sở xây dựng gia đình trong thời kỳ quá độ gồm cơ sở kinh tế xã hội, chính trị xã hội, văn hóa, và chế độ hôn nhân tiến bộ. Phần biến đổi của gia đình Việt Nam dễ viết vì có thể lấy ví dụ từ chính gia đình mình.

Ba lỗi làm mất điểm oan

Nhầm Mác với Lênin. Học thuyết về khả năng thắng lợi của cách mạng xã hội chủ nghĩa ở một nước riêng lẻ, lý luận về thời kỳ quá độ cụ thể, Chính sách kinh tế mới — là Lênin. Ba phát kiến vĩ đại, Tuyên ngôn, Tư bản — là Mác và Ăngghen. Đề trắc nghiệm gài chỗ này rất nhiều.

Viết tự luận thiếu phần liên hệ. Đề hỏi "phân tích và liên hệ thực tiễn Việt Nam" mà chỉ phân tích lý luận thì mất một nửa điểm, dù phần lý luận viết đúng hết. Phần liên hệ không cần dài, ba đến bốn câu có dẫn số liệu hay chính sách cụ thể là đủ.

Liệt kê thiếu đầu mục. Môn này cho điểm theo ý. Nêu được ba trong bốn chức năng của gia đình thì được ba phần tư điểm câu đó. Nên khi học, học theo số lượng: bốn chức năng, ba nội dung liên minh, hai xu hướng, năm nguyên tắc. Số lượng là cái phao khi vào phòng thi quên mất một ý — biết là còn thiếu thì ngồi nghĩ thêm.

Lịch ôn trong hai tuần

Nếu còn khoảng hai tuần trước thi, chia như sau:

Viết tay ít nhất hai đề tự luận trong hai tuần đó. Đọc hiểu không bằng viết ra được — môn này chấm chữ trên giấy, không chấm cái đang có trong đầu.

Nói thật về tài liệu

Giáo trình chính thức là nguồn chuẩn, nhưng nó viết để dạy, không viết để ôn thi. Đọc hết 300 trang trong hai tuần thì không kịp. Còn tóm tắt tải trên mạng thì ngược lại — ngắn, nhưng cắt mất đúng những chỗ đề hỏi, như ba nội dung liên minh hay hai phương diện định nghĩa giai cấp công nhân.

Khoảng ở giữa là một đề cương có đủ đầu mục nhưng không giảng lại từ đầu.

Đề cương ôn tập Chủ nghĩa xã hội khoa học trên globalmarket.vin là bản PDF 243 trang, song ngữ Việt – Anh, gồm bảy chương theo đúng kết cấu chương trình và ba phụ lục. Mỗi chương có bài tập vận dụng kèm lời giải, câu hỏi tự luận kèm dàn ý trả lời, và câu hỏi trắc nghiệm. Ba phụ lục: đáp án toàn bộ trắc nghiệm, bảng thuật ngữ Việt – Anh, và danh mục tác phẩm kinh điển kèm năm ra đời cùng nội dung cốt lõi — phụ lục cuối này giải đúng cái lỗi nhầm Mác với Lênin nói ở trên.

Phần song ngữ hữu ích cho sinh viên chương trình quốc tế hoặc ai cần thuật ngữ tiếng Anh. Nếu học thuần tiếng Việt thì nó chỉ làm sách dày thêm — nói thẳng vậy để anh chị cân nhắc.

Giá 169.000đ. Trước khi quyết, trang sản phẩm cho xem trước 5 trang thật — xem dàn ý tự luận có chi tiết tới mức dùng được không, rồi hãy mua. Thanh toán chuyển khoản trong nước, nhận file trong 24 giờ.

Một tập tài liệu không thi hộ ai. Nhưng nó giúp anh chị không ngồi nhìn tờ giấy khi đề hỏi "ba nội dung liên minh".